بالاخره، پس از سال ها انتظار، به همت علاقمندان ميراث های تاريخی و فرهنگی، يکی ديگر از آثار مهم سرزمين مان به فهرست ميراث جهانی افزوده شد. اين اثر «سازه های آبی شوشتر» نام دارد که از دوران ساسانيان برای ما به يادگار مانده است. جهانی شدن سازه های آبی شوشتر روز گذشته، با کسب اکثريت آرای هيات داوری در نشست سالانه ی ميراث جهانی يونسکو، که در اسپانيا تشکيل شده بود، تصويب شد و ما اکنون صاحب ده اثر جهانی هستيم که به ترتيب: تختجمشيد، تختسليمان، چغازنبيل، نقش جهان، پاسارگاد، بم، گنبد سلطانيه، بيستون، قره کليسا، سازه های آبی شوشتر است.
مجموعه ی «سازه های آبی شوشتر» از آثار استثنايی جهان است که هميشه مورد توجه باستانشناسان و نيز مهندسين جهان قرار داشته است. اين اثر منحصر به فرد، که مجموعه ای از آبشارها، کانال ها، و تونل های بلند هدايت آب است، به عنوان اولين و بزرگترين مجموعه صنعتی جهان شناخته شده است. استحکام و دقتی که در ساختن اين منطقه به کار رفته موجب شده که آن را با ده ها قرن سالم و زنده و سرپا نگاهدارد.
سازه های آبی شوشتر مجموعه ای از شاهکارهای تاريخی – باستانی (از دوره هخامنشيان تا دوره ساسانيان) است که شامل بند ميزان، پلبند شادروان، قلعه سلاسل، نهر داريون، بندخاک، پل بند لشکر، نهر رقت، بند شرابدار، پند بند گرگر، محوطه آبشارهای، نهرگرگر، پل بند ماهی بازان، نهر گرگر، دو پل تک دهنه روی روی نهر داريون است.
مهندسين دوره ی ساسانی در ساختن اين سازه ها از آب به عنوان محرک آسياب های صنعتی بهره گرفته اند. به گفته ی کارشناسان جهانی، روشی که مهندسين ايرانی برای ساختن اين سازه ها به کار برده اند نادر و استثنايی است. اين سازه ها آب رودخانه کارون را بين تمامی نقاط شهر شوشتر و شهرهای اطراف تقسيم و پخش می کرده اند.
در اين مجموعه بزرگ، ساختمان آسياب ها، آبشارها، کانال ها و تونل های عظيم هدايت آب وجود دارد و در عين حال محل هايی برای استراحت و تفريح مردم وجود داشته که هنوز آثاری از آنها باقی مانده و مشخص است.
مادام ژان ديو لافوا، باستان شناس نامدار فرانسوی، در سفرنامه ی مشهور خود، از اين محوطه به عنوان بزرگ ترين مجموعه ی صنعتی پيش از انقلاب صنعتی ياد کرده است.
اين اثر، که به خواست تنی چند از کارشناسان دلسوز برای ارائه به ميراث جهانی پيشنهاد شده بود، چند ماه پيش، درست در آستانه ی تصويب جهانی شدن آن، و همانگونه که در مورد آثار ديگر تاريخی (قبل از اسلام) ايران پيش آمده، به دليل بی توجهی ها (که، به نظر من، کاملاً بصورتی عمدی از جانب مسئولان دولت آقای احمدی نژاد و به خصوص سازمان ميراث آقای رحيم مشايی اعمال می شود) تخريب شد و بخش مهمی از يکی از تونل های آن ريزش کرده و، به جای کوشش در تعمير آن دچار تخريب کامل شد. اين حادثه در حالی پيش آمد که کارشناسان، در طول دو سال گذشته، مرتباً نسبت به ريزش اين تونل هشدار داده و تأکيد کرده بودند که بخشهای ساخته شده روی اين تونل بايد برداشته شده و در داخل تونل نيز عمليات استحکام بخشی انجام شود. بعلاوه، ريخته شدن فاضلاب ها به رود کارون و ورود آن به محوطهء سازه های آبی مشکل بزرگی بوده، و هست، که کارشناسان را نگران کرده بود.
در سال ۲۰۰۷، وقتی که پرونده سازه های آبی شوشتر برای رفتن به يونسکو آماده می شد، آقای شهريار عدل، يکی از کارشناسان سرشناس آثار و محوطه های تاريخی، که تلاش های زيادی برای جهانی شدن آثار ايرانی کرده است، ضمن اظهار اميدواری برای جهانی شدن اين اثر، تاکيد کرده بود که ساخت و سازهای اطراف آثار تاريخی، به خصوص در شهر شوشتر، بيشترين مساله و مانع را برای جهانی شدن اين آثار بوجود می آورند ولی، از آنجا که طبق معمول گوش شنوايی در سازمان ميراث فرهنگی آقای رحيم مشايی وجود نداشت، آنقدر به اين مسائل بی توجهی شد که کار به تخريب کشيد.
با اين حال، و خوشبختانه، به خاطر اهميت استثنايی اين مجموعه از ديدگاه کارشناسان دلسوز جهانی، هيچ کدام از اين کارشکنی ها نتوانست از جهانی شدن اين اثر با اهميت جلوگيری کند. اکنون نيز بايد توجه داشت که مطابق با آنچه که در پرونده ی ميراث جهانی قيد شده، دولت و سازمان ميراث فرهنگی موظف اند که اقدامات حفاظتی لازم را در مورد اين اثر باستانی به عمل آورد و همين امر موجبات نگرانی نسبت با باقی ماندن اين اثر در فهرست ميراث جهانی را فراهم می کند.
در اينجا شما را به پژوهش ارزنده ای که دانشجويان کارشناسی ارشد سازه های آبی علوم تحقيقات تهران در ارتباط با اين سازه ها انجام داده اند توجه می دهم.
مجموعه آبشارها و آسيابها
تحقيق از:
دانشجويان کارشناسی ارشد سازه های آبی علوم تحقيقات تهران
پيشينه ساخت آسيابها وتونلهای اين محوطه به دوره هخامنشی باز می گردد. ساختمان آسيابهای موجود در محوطه قبل از سيل سال۱۳۴۲ اکثراً مربوط به دوره صفوی بوده که در اثر سيل ويران شده است. پی ساختمان آسيابهای مزبور مربوط به دوره ساسانی می باشد که در دوره قاجار مرمت و بازسازی شده است.
اين محوطه در جنوب پل بند گرگر و خيابان شريعتی در حد فاصل بين بند گرگر تا بند برج عيار قرار دارد اختلاف ارتفاع سطح اين محوطه با خيابان شريعتی در حدود ۲۰ متر می باشد.
راه ورود به اين محوطه از طريق ساباط شيبداری از کنار بقعه سيد محمد ماهرو می باشد سطح ساباط مذبور ۳ متر از سطح خيابان پائين تر می باشد. راه ورودی شمالی به محوطه آسيابها توسط دو دسته پلکان تأمين می شود. ۱-پلکان شرقی که معروف به پلکان شاهی است. در سال ۱۳۳۲ برای بازديد شاه و افتتاح کارخانه برق مستوفی ساخته شده است. پلکان دوم که در حال حاضر ورودی اصلی به شمار می رود در گذشته محل ورود احشام به اين محوطه بوده است. در کنار اين پلکان ايوان بلندی قراردارد که ظاهراً در گذشته برای استراحت آسيابانها ساخته شده. اين ايوان در حال حاضر به عنوان دفاتر کارگاهی مورد استفاده قرار می گيرد. اين پلکان در انتها به محوطه غربی آسيابها وارد می شود.
ساختمانهای موجود در محوطه به سه قسمت تقسيم می شود:
محوطه شرقی: در اين محوطه حدوداً ۱۰ آسياب قرار دارد. که عبارتند از: آسياب دو برادران، داراب خان، حاج مندل، راتق، دهانه شهر. هرکدام از اين آسيابها دارای دو سنگ آسياب است. آب مورد نياز اين آسيابها علاوه بر تونل دهانه شهر از تونل بليتی نيز تأمين می شود.
محوطه شمالی: قدمت ساختمانهای موجود در اين محوطه نسبت به ساير ابنيه موجود در محوطه کمتر می باشد. در اين محوطه علاوه بر آسيابهای خدايی، آسياب رضا گلاب يا پنيری و آسيابهای رضوان، تأسيسات مربوط به کارخانه برق مستوفی که در سال ۱۳۳۲ ساخته شده است ، تلمبه خانه که آب مصرفی شهر را تأمين می کرده است.در انتهای ضلع شرقی و ساختمان تأسيسات بهداشتی قرار دارد. آب آسيابهای اين محوطه از تونل سه کوره، و آب مورد نياز کارخانه برق نيز از تونل دهانه شهر تأمين می شود.
محوطه غربی: در اين محوطه ۲۱ آسياب قرارداشته که آب مورد نياز اين آسيابها از تونل سه کوره تأمين می شده است راه ورود به محوطه غربی از طريق پلی موسوم به دوپلون می باشد. آسيابهای اين محوطه در دو نوع شيبی و تنوره ای ساخته شده اند.علاوه بر آسيابها، کارخانه يخ جولازاده(۱۳۳۴) و يک تلمبه خانه آب نيز موجود است. در زير پلکان موجود در محوطه غربی(اين پلکان راه ارتباطی بافت قديم شهر با محوطه غربی بوده است) و بر بام آسياب موسوم به لوعلی ساختمانی با پلان مربع و سقف گنبدی شکل به سبک آتشکده ها قراردارد که به نمازخانه منسوب می باشد. در انتهای محوطه غربی اتاقکهايی صخره ای موسوم به سيکا قرار دارد. که راه ورود به اين اتاقکها از طريق پلکانهايی که در صخره تعبيه شده اند تأمين می شود.
کاربردهای محوطه آسيابها
۱-استفاده از نيروی پتانسيل آب برای چرخاندن آسيابها و خرد کردن گندم مورد نياز شهروندان علاوه بر اين در مکان کارخانه ارده کشی و برنج کوبی قرار داشته است.
۲-بالا آوردن آب و هدايت آن به سمت زمينهای پايين دست شهر و باغهای اطراف با استفاده از کانالهای موجود در بند گرگر.
۳-اين محوطه دارای کارکرد صنعتی و مرکز توليد صنايع دستی بوده است.
۴-وجود پل بند گرگر در شمال محوطه آبشارها راه ارتباطی ميان دزفول و جاده قديم اهواز بوده است.
۵-مهار کنترل حرکات و نوسانات حجم آب مورد نياز از طريق ايجاد کانال با دهانه متفاوت و زدن دريچه در مسير برای آبرسانی به شهر و تنظيم آب مورد نياز آسيابها است.
۶-وجود بند گرگر و محوطه عميق آسيابها بعنوان يک ديواره تدافعی و نظامی در اطراف شهر قرار داشته و باعث يک نوع سد و مانع در مقابل بيگانگان که قصد تعرض به شهر راداشته.
۷-وجود تونل های تهويه هوا در جوار صخره ای اين محوطه که به خانه های مسکونی اطراف مرتبط بوده و در گرمای طاقت فرسای خوزستان هوای خنک و مطبوع به شبستانهای خانه ها راه پيدا می کند.
آسيابهای موجود در محوطه
آسيابهای موجود در محوطه دونوع می باشند:
۱-نوع قديمی تر که در حال حاضر بلا استفاده هستند آسيابهای نوع شيبی می باشند.
۲- آسيابهای نوع تنوره ای.
در آسياب نوع اول (شيبی) انرژی لازم برای گرداندن چرخهای آسياب از طريق شيب تأمين می شود. به اين صورت که آب توسط کانالهايی به درون يک محوطه که دارای شيب بسيار تندی می باشد سرازير می شود. در قسمت انتهايی شيب پره های آسياب قرار دارند که شدت جريان آب باعث چرخاندن پره های آسياب می شود در اين نوع آسياب به دليل اينکه دستکها و شفتهای آن به صورت افقی می باشد دارای استهلاک زيادی بوده و مقرون به صرفه نيست.در نتيجه آسيابهای فوق به نوع تنوره ای تبديل شده است.
آسياب تنوره ای در اين نوع آسيابها آب از کانال با ارتفاع زياد وارد حفره مدور می شود.و در انتهای حفره يک تونل به قطر ۳۰ الی ۴۰ سانتی متر قرار دارد بعد از خارج شدن آب از حفره با فشار به پروانه های جون برخورد می کند و باعث چرخيدن جون می شود.( اين نوع آسيابها در فصل پر آبی کارآيی چندانی ندارند چون آب بالا آمده و مانع کار می شود.)
کاربرد آسيابها
کاربرد اين آسيابها علاوه بر توليد آرد و گندم آسياب کردن زردچوبه،گچ، ارده و قند بوده است اين کارها تقريباً در تمام آسيابها انجام می شده است بجز آسياب کردن قند،که در آسياب دو برادارن انجام می شده است . اما در اين آسيابها علاوه بر آسياب کردن عمل خرد کردن موادی مانند گندم(در زبان محلی: درشته) را نيز انجام می داده اند برای انجام چنين کاری می بايست فاصله بين دو سنگ آسياب را از هم زياد کرد بدين صورت که يک ريل وسط دو الوار قرار دارد که بوسيله يک تسمه به بالا کشيده ميشود که اين تسمه و الوار در نزديکی سنگ آسياب قرار دارد و نيزهنگاميکه آسيابان در حال استراحت می باشد، برای جلوگيری از چرخيدن دو سنگ بر روی يکديگر اين تسمه را بالا می کشيدند. شافت که از الوار به سنگ متحرک متصل است سنگ متحرک را بالا نگه می دارد .
قسمت های تشکيل دهنده يک آسياب
۱- کانال سر آب
۲- تنوره يا برج آب
۳- سنگ های آسياب
۴- شفت فلزی در اصطلاح محلی(بَوَزن)
۵- شفت چوبی يا (مَغْزيو)
۶- پَر
۷- شَفت فلزی نوک تيز يا بلهيشر
۸- گلوله فلزی يا (رُو)
۹- سِنرُو
۱۰-سِنِر
۱-کانال سرآب: اين کانال جهت انتقال آب از رودخانه يا کانال مادر به تنوره آسياب انجام وظيفه می نمايد.تعبيه اين کانال در تمام مجموعه آسياب بصورت آشکار مشاهده می شود حتی در نوع شيبی طی مشاهدات ميدانی و بررسی هايی که از اين کانالها به عمل آمد. بيانگر استفاده از مصالحی مقاوم از جمله سنگ و ملات ساروج در اطراف و کف کانال می باشد. لازم به ذکر است که بعضاً ديده شده که چندين آسياب از يک کانال سرآب آبگيری می نمايند و در مواقع کم آبی جهت راه اندازی يک آسياب تعدادی از کانالها که تأمين کننده آب آسيابها می باشند، توسط دريچه های تنظيم مسدود شده تاآب موجود به يک آسياب هدايت شود و بر عکس در مواقع پر آبی بعد از آب گيری کانالها، آب اضافی توسط سرريزهايی که در کانال سرآب و کانالهای ديگر جذب و در راه اندازی آسياب ديگر مصرف می نمايند و بعد از آن توسط کانالهای زيرگذر آب به رودخانه می ريزد در اين مجموعه سعی شده از آبی که در کانال سرآب قرار می گيرد حداکثر استفاده برده شود.
۲-تنوره يا برج آب: محل تخليه آب کانال سراب می باشد. اين محل به صورت مخزن مدور شکل دارای ارتفاعات مختلف است. آب جمع شده درون تنوره از سوراخی که به قطر ۳۰ الی ۴۰سانتيمتر که درکف کانال قرار دارد خارج می شود.
۳-سنگهای آسياب: معدن اين سنگها در استان لرستان می باشد.جنس اين نوع سنگها از نوع لاشه قواره ای بسيار متراکم شده است.که با قرار گرفتن در کنار هم تشکيل سنگ آسياب می دهند. سنگهای آسياب خود دو قسمت است. سنگ آسياب زيرين و سنگ آسياب روئين، سنگ زيرين هميشه ثابت بوده و سنگ آسياب روئين توسط نيرويی که آب به آنها انتقال می دهد به حرکت در می آيد.
۴-شفت فلزی در اصطلاح محلی بوزن: اين شفت رابط بين شفت چوبی و تسمه پروانه و سنگهای آسياب می باشد. نيرو توسط اين شفت به سنگها انتقال داده می شود قطر اين شفت فلزی ۳ الی۴ سانتيمتر و طول آن ۴۰ الی۵۰ سانتيمتر می باشد.
۵-شفت چوبی يا مَغزيو: به عنوان ستون اصلی انتقال نيرو می باشد که شفت فلزی و پرها به آن متصل است.
۶-پَر
۷-شفت فلزی نک تيز يا بلهيشر: جهت اتصال بدنه اصلی شفت چوبی با سنرو انجام وظيفه می نمايند.
۸-گلوله فلزی يا رُو: محلی است که هميشه بلهيشر در آن قرار می گيرد.
۹-سِنرُو: جهت درگير کردن دو عدد سنگ انجام وظيفه می کند. مثل کلاج ماشين سنرو در قالب بزرگتری بعنوان سنِر قرار دارد.
کانالها و تونلها
قسمت عمده فعاليت آسيابها بر عهده کانالها و تونلهای مجموعه بوده که وظيفه هدايت آب از پشت بند گرگر به محوطه را دارند تا بدين صورت آب از طريق کانالهای فرعی به مصرف آسيابها برسد.
در مجموعه آبشارهای شوشتر سه تونل بزرگ آب بر موجود می باشد. هر سه تونل، آب نهر گرگر را از پشت بند گرگر به درون محوطه آبشارها هدايت می کنند و تعداد زيادی کانال فرعی از اين تونل و کانالها پس از ورود آب به محوطه آبشارها از آنها منشعب می شود که به مصارفی همچون گرداندن چرخ آسيابها و آبياری اراضی پائين دست می رسند.
تونل بُلِيتی: از آنجايی که اين تونل از زير محوطه ای به نام بليتی عبور می کند به تونل بُلِيتی معروف است. کار اين تونل آبرسانی به آسيابهای شرقی محوطه آبشارها از طريق کانالهای فرعی و آبياری اراضی پائين دست از طريق نرِها (از نظر لغوی کلمه نر از نهر گرفته شده و در اصطلاح تونلهای فرعی کوچکی هستند که ابعاد آنها به اندازه ارتفاع قد و عرض شانه های يک انسان می باشد. نرها که معمولا از کانالها و تونلها منشعب ميشوند برای آبياری اراضی دوردست و آبرسانی به خانه ها بکار برده ميشوند.) می باشد. ورودی اين تونل در بالاترين ارتفاع از سطح آب رودخانه گرگر واقع شده است و در نهايت، ورودی آن از دو تونل دهانه شهر و سه کوره بالاترمی باشد و اين اختلاف سطح باعث شده تا تونل بليتی بعنوان سرريز دو تونل ديگر عمل کند و فقط در هنگام پرآبی رودخانه گرگر در اين تونل آب جاری شود. از تونل بليتی تعدادی کانال فرعی منشعب می شود که تعدادی ازآنها با مشخصات نِير و جهت آبياری اراضی پائين دست و آبرسانی به منازل استفاده می شده، که درحال حاضر تمامی اين نيرها مسدود و فقط مسير يکی از آنها باز می باشد. و تعداد ديگری از اين کانالهای فرعی برای گرداندن چرخ آسيابهای ضلع شرقی همانند آسياب راتق و حاج مندل استفاده می شده اند. بزرگترين خروجی با نام طوف ديدی فقط در سه ماه پر بارندگی يعنی ماههای آذر، دی و بهمن جاری می شود و ديگر خروجی ها با نام های داراب خان و دو برادران در ساير ماهها که تونل آب داشته باشد نيز جاری هستند. تونل بليتی دارای ۱۷ هواکش يا «سی سرا» است که در طی سالهای اخير بازگشايی شده اند.
کانال دهانه شهر: سطح کانال دهانه شهر از سطح تونل بليتی پائين تر و از کانال سه کوره بالاتر می باشد. ورودی اين کانال در قسمت شمال شرقی پل بند قرار دارد و به ضلع شرقی محوطه می رسد و آب تعدادی از آسيابهای ضلع شرقی همانند دهانه شهر و حاج مندل راتأمين می کند و سرريز آن از کانالهای خروجی حاج مندل و دهانه شهر سرازير می شود. اين کانالها تقريباً در تمام سال بدليل سطح نسبتاً پائين دهانه شهر آب دارند. بجز روزهايی که سطح آب خيلی پائين باشد. مسير اين کانال نسبت به تونل بليتی کوتاه تر و عرض آن m۴ می باشد.
کانال سه کوره: در اصطلاح محلی به راههای ارتباطی که بين شوادانهای منازل مختلف وجود داشته و بعنوان عبور و مرور و ايجاد ارتباط زيرزمينی در فصل گرما بين همسايه ها بکار می رفته کوره گفته می شود. يکی از تونلهای محوطه که از گوشه غربی پل بند گرگر شروع می شود تونل سه کوره است و بدليل اينکه ورودی آن از سه قسمت تشکيل شده به سه کوره معروف شده است. ورودی اين کانال در قسمت شمال غربی پل بند گرگر قراردارد و اين کانال با عبور ازقسمت غربی پل بند به ضلع غربی محوطه می رسد که البته در مسير حرکت خود در زير پل بند کانالهای انحرافی دارد، که آب را به قسمت شمالی محوطه هدايت می کنند، که اين آب برای بکار انداختن آسيابهای شمالی استفاده می شود. بدليل قرار گرفتن ورودی اين کانال در پائين سطح رودخانه، در تمام ماههای سال درآن آب جاری می باشد. خروجی اصلی آن به لوفا (يا حجار) معروف می باشد.(در زبان محلی به آبی که با شدت حرکت کند و توليد موج کند لوف گفته می شود و لوفا در واقع جمع کلمه لوف می باشد). ساير کانالها کار تأمين آب آسيابهای ضلع غربی را که تعداد آنها ۲۰ عدد می باشد انجام می دهند.در مسير اين کانال هواکش های متعدد وجود داشته که امروزه بجز يکی از آنها که در شوادان خانه آقای شرافتمند قرار دارد ساير هواکش ها توسط اهالی مسدود شده اند.
پل های محوطه
در محوطه آسيابها دو پل نسبتاً بزرگ قرار دارد. که اولی «پل بند گرگر» می باشد و پل دوم به نام پل «دو پولون» معروف است که راه ارتباطی با محوطه غربی می باشد.
۱-پل دو پولون: دارای ۲ دهانه نسبتاً بزرگ می باشد، که از سنگ و ملات ساروج ساخته شده است از زير اين پل آب تونل سه کوره می گذرد و به رود گرگر می ريزد. قدمت اين پل را همزمان با قدمت آسيابهای محوطه تخمين زده اند و از سازه های آبی هخامنشی است.
۲- پل بند گرگر: پل بند گرگر بر فراز رودخانه گرگر و در شمال محوطه آسيابها قرار دارد پيشينه ساخت اين پل بند را مانند ديگر سازه های آبی منطقه مربوط به دوران ساسانی دانسته اند.
ورودی ها
ورودی ها از اجزای اصلی مجموعه به شمار آمده که امکان ايجاد دسترسی به مجموعه را ميسر می ساخته، با توجه به سطح پائين مجموعه آسيابها از زمينهای اطراف، ايجاد دسترسی فقط بوسيله پلکان امکان پذير بوده.
مجموعه ورودی ها از سه ورودی اصلی شمالی، غربی و شرقی تشکيل شده است:
۱- ورودی غربی(پلکان غربی): مشتمل بر ۱۱۵ پله است که راه دسترسی بافت کهن و منازل اطراف با مجموعه است. با استفاده از اين پلکان اهالی منطقه آب شرب مورد نياز خود را بوسيله مشک تأمين می کرده اند. مشخصه اين پلکان استفاده از عوارض طبيعی زمين می باشد. بطوريکه عرض پلکان با توجه به عوارض زمين از ۵/۱ تا۳۰/۲ متر متغيير بوده است. همچنين در آن از قطعه سنگهايی با ابعاد متغييرکه از جنس ماسه سنگ بوده استفاده شده و ملات بکار رفته در پلکان گل و يا مخلوط گل و آهک می باشد. بدليل ساخت اين پلکان بازيرسازی نامناسب بتدريج تخريب شده و بدين ترتيب در سال ۱۳۷۸ مرمت اين پلکان آغاز و در نيمه اول سال ۱۳۸۱ به اتمام رسيد. مصالح بکاررفته در مرمت آن عبارتند از سنگ تراش خورده و ملات ماسه و آهک و درصدی سيمان و همچنين کارهايی همانند بند کشی و زهکشی در زير راه پله اجرا شده است.
۲-ورودی شمالی(ورودی اصلی): پلکان اصلی در قسمت شمالی با حالتی شيب دار واقع شده است که در گذشته محل عبور احشام باربر بوده است. اين پلکانها از زير ساباط ورودی ضابطون می گذرد(ضابطون به مأمورينی گفته می شد که از طرف حاکم شهر در زير اين ساباط می ايستادند و از صاحبان احشام باربر ماليات دريافت می کردند). يک شاخه پلکان از قسمت شرقی منشعب می شود که به سمت کارخانه برق هدايت می شود .«اين پلکان که در سال ۱۳۳۲ درعرض ۴۸ ساعت برای بازديد اختصاصی شاه از کارخانه برق ساخته شده است ، به پلکان شاهی معروف است.»
۳-راه ارتباطی ضلع شرقی به بافت شهر: اين مسير که بصورت شيب بوده، بيشتر برای رفت و آمد احشام باربر برای حمل و نقل بار به آسيابهای ضلع شرقی مورد استفاده قرار می گرفته که بمرور زمان بر اثر خاکريزيهای غير مجاز بصورت شيب نامناسب در آمده است. در سالهای اخير شهرداری اقدام به ساخت يکسری پله های سيمانی کرده که در حال حاضر اين پله ها تخريب شده اند و فقط چند عدد از آنها باقی مانده است.
علاوه بر پلکانهای نامبرده شده، آثار يک پلکان سيمانی در شيب غربی وجود دارد که گفته می شود اين پلکان در سالهای اخير توسط شهرداری ساخته شده است که بدليل زير سازی نامناسب تخريب شده است.
ساباط
ساباط، معبرهايی با پوشش طاقدار و تزئينات آجر کاری هستند. طبق لغت نامه دهخدا ساباط عبارت است از: پوشش رهگذر، پوشش بازار، سقف ميان دو ديوار که زير آن راه بود. همچنين راهی ميان دو خانه که از آنجا از خانه ای به خانه ديگر عبور کنند در مجموعه آبشارها از دورانهای گذشته دو ساباط موجود بوده:
ساباط ورودی معروف به ساباط ضابطون با عرض ۴-۵/۳ متر و طول ۸-۷ متر. اين ساباط در ابتدای مسير ورودی به مجموعه واقع شده که ابتدای آن از جلوی امامزاده ماهرو شروع و در نيمه پله های ورودی بپايان می رسد. ديواره اين ساباط، ضابطون نام داشت.مأمور دولت در اين مکان می ايستاد و از افراد و احشاميکه خارج می شدند ماليات و عوارض دريافت می کرد.ضابط به معنی نماينده است و اين شخص نماينده خان و حاکم محل بود.
ساباطی که در ضلع غربی محوطه و بعد از دوپلون يعنی در محدوده آسيابها قرار داشته که گفته می شود اين ساباط دارای يک ورودی ( دو خروجی) بوده است. اين ساباط بعنوان استراحتگاه مراجعين به آسيابها استفاده ميشده و همرمان با تخريب آسيابها در سالهای اخير از بين رفت.
۲۷ جون ۲۰۰۹
[خانه شکوه ميرزادگی]
بخش های کلوپ
سرگرمی
امکانات
.jpg){kind=small}
